Zazalar ve Kürt Ulusal Harketi ..

#1
Zazalar ve Kürt Ulusal Harketi

Bu konuya bir giriş olarak öncelikle bir belirlemede bulunmak istiyorum. Tarih boyunca kendisini "Kird“, "Kirmanc“, ya da "Dimilî“ olarak tanımlayan Kürtler ile "Kurmanc“, "Soran“, 2Goran“ ya da "Lor“ olarak isimlendirilen Kürtler arasında bilinen, kayıt altına alınmış bir çatışmaya rastlanmiyor.

Eğer böyle bir çatışma olmuş ise de biz henuz haberdar değiliz. Tarih boyunca Kürtler ile Araplar, Farslar ve Türkler arasında çok ciddi çatışmalar yaşanmıştır. Hele bütün 1800'lerin başlarından itibaren bügüne kadar Kürtler ile Türk egemenleri arasında kesintisiz bir çatışma hali var. Aynı durum 1900`lerin başından itibaren Kürtler ile Farslar, Kürtler ile Araplar arasındaki ilişkiler içinde geçerlidir.

Yine tarih boyunca günümüze kadar Kürt aşiretleri arasında ve hatta komşu köyler arasında çok şidetli çatışmalar olmuştur. Kadın, arazi, yayla, su vb sorunlardan dolayı hem aşiretler arasında, hem köyler arasında, hemde aynı köyde oturan, aynı aşirete mensup kabileler arasında çok uzun süren ve kan davasına dönüşen çok çatışma yaşanmıştır. Ama bügüne kadar Zazalık- Kurmanclık` tan kaynaklanan herhangi bir çatışmaya rastlanmamıştır.

Bu tarih boyunca Zazaların kendilerini Kürt kimliği içinde gördüklerini ve böyle davrandıklarını gösterir. Başka bir ifade biçimi ile özelikle Kuzey Kürdistan`da Zazalar ve Kurmanclar sürekli ortak davranış içinde olmuşlardır. Bu ortak davranış ulus olmanın en önemli kıstasıdır.

Şimdi yukarıda Zazalar ile Kurmancların ortak davranışlarını tarihi somut olaylar bazında inceleyelim. Ne yazık ki 1900'lardan önceki Kürt hareketlerinde Zazaların nasıl davrandıkları ile ilgili elimizde fazlaca belge yok. Osmanlıların defalarca Dersim üzerine sefer yaptıklarını biliyoruz. Yine bildiğimiz kadarı ile Dersim`de yaşayan Zazalar ve Kurmanclar bu saldırıları birlikte geri püskürtmüşler.

Zazalar 20. yüzyıldaki bütün Kürt özgürlük hareketlerinde aktif olarak yer almışlardır.
20. yüzyılda bildiğimiz ilk Kürt hareketi 1914'de Bitlis'te Osmanlılara karşı girişilen kalkışmadır. Bu hareket direnişin örgütleyicisi ve önderi Mela Selîm'in adı ile anıliyor. Bilindiği gibi hareketin önderi Mela Selim Zazadır, ancak direnişin diğer önderleri ve aktifistleri Kurmancdırlar. Daha sonra Türkiye Cumhuriyeti henuz kurulmadan, Mustafa Kemal ve arkadaşları Anadolu ve Kürdistan'a hakim olmak isterken, 1920`de Koçgiri'de Kürtler ile Türk ordusu arasında çatışmalar oldu. Koçgirî bölgesin`de oturan Kürtlerin önemli bit kısmı Zazaca konuşuyorlardı, ama Kurmanci konuşanlar da vardı. Bu hareket de Zazalar ve Kurmanclar ortak davranmışlardır. Hareketin önderlerinden Alişan ve Haydar beyler Kürt Teali Cemiyeti üyesidirler. Koçgiri ve Dersimlilerin ortak istemi Kürdistan`a otonomi tanınmasıdır. Burada dikat edilmesi gereken şey, Kürdistan`a otonomi istenmesidir, sadece Koçgiri yada Dersim'e değil.

Cumhuriyetin kuruluşundan sonraki en büyük Kürt ulusal hareketinde yine zazalar ile kurmanclar birlikteler. 1925 Kürt ulusal hareketinin örgütleyicisi Azadi örgütünün kurucuları
Cîbranlı Miralay Xalit Bey ve Bitlis Miletvekili Yusuf Ziya, daha sonra örgütün başına gelen Şeyh Said Kurmanc, örtgütün üyeleri Dr. Fuat, Tayib Ali Mutevelizade ve diğerleri Zazalar. Hareket başladıktan sonra, hareket de aktif rol oynayan, Melekan şeyhleri, Çan şeyhleri, Şeyh Şerif, Yado, Sadık Begê valeri, Salih Begê Heni ve diğerleri ve de hareketin önemli oranda tabanı Zazaca konuşuyorlardı. Şeyh Said, Şeyh Ali Rıza, Kereme Qol Ağasi, Süleyman Ağa, Ferzende, Halit Bege Heseni, Sadîyê Telhê v.b v de harekete Katılan Hesenan ve Cibran aşiretleri ve Lice halkı ise kurmanci konuşuyorlardı.

1937 Dersim hareketin`de yine aynı durum söz konusudur. Dêrsim Direnişi’nin (1937-1938) önderi Seyîd Riza ve diğer aşiretlerin çoğu zazaca konuşuyorlardı. Uzun zaman Seyid Rıza`ya danışmanlık yapan Veteriner Dr. Nuri Dersimi ve Ali Şer ve hareketin önemli önderlerinden biri olan Şahan Ağa kurmanci konuşuyorlardı.

Bütün bu 20. yüzyılın başındaki bu hareketlerin genel amacı bir Kürt devletinin kurulması, yani Kürdistan’ın bağımsızlığını elde etmesiydi. Zazaca konuşanlar terdütsüz bu hareketlerde yer almışlar.

Dönemin en önemli peşmerge liderlerinden biri olanYado (Yadi Mehmudi Ebas) Zaza dır ve başından sonuna kadar en yakınında olan arkadaşı Sadîyê Telhê Kurmanc'dır.

20. Yüzyıl başlarında gelişmeye başlayan ilk modern Kürt Milliyetçilik hareketinde ve Kürt aydınanma hareketinde zazaca konuşan aydınların rolü çok büyüktür. Meşrutiyetin ilanından sonra (1908) gerek Diyarbakır'da gerek İstanbul`da kurulan bütün Kürt örgütlerini kurmanci ve zazaca konuşanlar birlikte kurup birlikte yönettiler. Örneğin 20. yüzyılın başındaki ilk Kürt örgütü olan Azm-i Kavi Cemiyeti'nin kurucularından biri olan Lice ilçesi Yalımlı köyünden yayıncı, yazar ve siyasetçi Kürdizade Ahmed Ramiz, yine ilk ilk Kürtçe alfabeyi hazırlayan Bidlîs`in Motkan ilçesinden olan dilbilimci, yazar ve siyasetçi, Xelîl Xeyalî Efendî, Zazaca Mewlud'un yazarı Lice'nin Hezan köyünden Mela Ehmedê Xasi zazadırlar. Daha sonra Hoybun örgütü üyelerinden Elazığ'ın Maden ilçesinden Dr. Nafîz Beg, kardeşi Nuredîn Zaza ve Yado zazadırlar.

1940'lardan sonra ilk defa Kürtleri gündeme getiren 49 lara olayında zazaca konuşan Kürtler kurmanclar ile birlikteler. Yine 1940' lardan sonra Küzey Kürdistan'da kurulan ilk Kürt partisi Türkiye Kürdistan demokrat Partisi'nin (TKDP) ilk 2 lideri Faik Abik Bucak ve Seîd Elçi zazadırlar. Daha sonra kurulan Türkiye de Kürdistan Demokrat Partisi'nin (T-KDP) lideri Dr. Şivan (Sait Kırmızıtoprak) Dêrsimli ve zazaca konuşuyordu. Daha sonraki süreçte de bügüne kadar zazaca konuşanlar aydın, yazar, araştırmacı ve siyasetçi olarak Kürt ulusal özgürlük hareketinde oldukça aktifdirler.

Hem Zazca hem Kurmanci konuşan bazı aşiretler

Kürdistan'ın genelinde hem zazaca, hem kurmanci, hem hewremani, hem sorani konuşan oldukça aşiret sayabiliriz. Konumuz Küzey Kürdistan olduğu için burada zazaca ve kurmanci konuşan bazı aşiretler üzerinde duracağız.

Örneğin, Dersim'de Haydaran aşireti alevi ve zaza, Van yöresinde sünni-kurmanc, Güney Kürdistan'da ise yine sünni olup Soranca konuşurlar. Karsananlar Dersim'de alevi-zaza, Karakoçan ve Kığı yöresinde alevi-kurmancdırlar. Lolan aşireti Dersim'de alevi-zaza Van-Hakkari yöresinde Sünni –kurmanc dır. Demenanlar Dersim'de alevi-zaza, Sivas yöresinde alevi-kurmanc, Van-Hakkari yöresinde ise sünni-kurmancdırlar. Alan aşireti Dersim`de alevi – zaza, Bingöl`de süni – zaza, Van çevresinde ve Doğu Kürdistan'da Sünni – Kurmanc'dır. Yine Dersim'de ki aşiretlerden Gulan, Sarısaltiğan, Balan, Kulikan, Bamasuran, Masikan ve Çakan aşiretlerinin bir kısmı kurmanca bir kısmı zazaca konuşurlar.


Bingöl ve Palu çevresinde meskun olan ve burada zazaca konuşan bazı aşiretler başka bölgelerde kurmanci konuşuyorlar. Örneğin Bingöl – merkez Adaklı ve Karlıova da yaşayan Xormek aşiretinden bazı köylerde zazaca konuşulur bazı köylerde kurmanci konuşulur. Qubatanlar Yayladere, Adaklı ve Karlıova'da kurmanci, Bingöl`ün Gazik ve Palu Xeylan köylerinde zazaca konuşurlar. Reman aşireti Bingöl'ün merkez köylerinde ve Sancak nahiyesinde zazaca, Batman’da kurmanci konuşurlar. Bingöl'deki Remanlar ile Batman`daki Remanlar arasında bügünde akrabalık ilişkileri sürüyor. Bekiranlar, Bingöl merkez köylerde ve Sancak nahiyesinde zazaca, Bidlîs, Van, Mûş, Batman ve Diyarbakır da kurmancca konuşurlar. Şadîyan aşireti Dêrsim, Bingöl, Muş ve Karakoçan da kurmancca Elazığ'ın Maden ilçesinde zazaca konuşurlar. Emeranlar Bingöl'ün Solhan ilçesinde zazaca Mardin'de kurmancca konuşurlar. Îzolî aşireti Kığı, Yayladere, Mazgirt ve Kovancılar da alevi – kurmanc, Malatya, Urfa ve Siverek'de sünni – Kurmanc, Malatya Puturge sünni - zaza dır. Hesenanlar Muş – Malazgirt'de kurmancca Palu`nun Zoxpa köyünde zazaca konuşurlar. Ziriki aşireti mensupları Bingöl'ün Kur köyünde (benim de mensup olduğum aşiret) zazaca, Muş ve Lice `de kurmncca konuşurlar.

Buradan çıkarılacak sonuç şudur. Bilindiği gibi aşiret kanbağına bağlı bir yapılanmadır. Yani aynı aşirete mensup olanlar aynı soydan gelirler. Bir aşiretin bir kısmı bir miletten başka bir kısmı başka bir miletten olamaz. Zamanla tamamen asimile olup başkalaşan aşiretler vardır, ama şu anda iki dili birden konuşan herhangi bir aşirete rastlanmiyor.

Seyidxan Kurij - kurdistan-aktuel.org
 
Üst