Enternasyonal Forum  

Go Back   Enternasyonal Forum > EĞİTİM > Kürtçe Dil Eğitimi > Dil Eğitimi

Cevapla
 
Paylaş LinkBack Seçenekler Stil
Alt 04 Şubat 2009, 13:30   #1
Rêber Amed
 
Rêber Amed - ait Kullanıcı Resmi (Avatar)
 
Mesajlar: n/a
Standart Kürt dilinin yapısal özellikleri

Kürtlerin bugün kullandığı alfabe 31 harften oluşuyor. Bunların 8 tanesi ünlü, 23 tanesi ünsüzdür. Bunlara ek olarak Kürtçe'de bir de diftong yer almaktadır.

Genel bir hatırlatma babında bu harfleri şu şekilde sıralayabiliriz:

Ünlüler: A-a, E-e, Ê-ê, I-i, Î-î, U-u, Û-û, O-o

Ünlüler kendi için iki kısma ayrılır: Kısa ünlüler ve uzun ünlüler.

Kısa ünlüler: E-e, I-i, U-u

Uzun ünlüler: A-a, Ê-ê, Î-î, Û-û, O-o

Kürtçe ünsüzler: B-b, C-c, Ç-ç, D-d, F-f, G-g, H-h, J-j, K-k, L-l, M-m, N-n, P-p, Q-q, R-r, S-s, Ş-ş, T-t, V-v, W-w, X-x, Y-y, Z-z

Kürtçe diftong: XW- xw

a: agir (ateş), b: beq (kurbağa), c: ceng (savaş) , d: dar (ağaç) , ç: çav (göz), d: dev (ağız), e: esman (gözyüzü), ê: êzing (odun), f: find (mum), g: guh (kulak), h: hesp (at), i: incas (kara erik), î: îsot (biber), j: jûjî (kirpi), k: kulîlk (çiçek), l: lepik (eldiven), m: mast (yoğurt), n: nan (ekmek), o: ol (dîn), p: pirs (soru), q: qenc (iyi), r: reş (kara), s: sêv (elma), ş: şev (gece), t: tilî (parmak), u: utî (ütü), ûr (işkembe), vîn (irade), w: werîs (urgan), x: xewn (rüya), z: zebeş (karpuz) û xw: xweş (güzel).

Bu yazıda üzerinde durmayı düşündüğümüz şey, Kürt dilinin hangi dil ailesinde yer aldığı, kaç lehçesinin olduğu gibi konular değildir. Bu konularla ilgili yeterince çalışma yapılmış, bu yüzden de bu konulara değinmeyeceğiz. Ayrıca Kürt dili genel ismini kullansak da temelde söyleceğimiz şeylerin önemli bir kısmı Kurmancî lehçesini veri alacağı için, burada Kürtçe isimledirilmesinin böyle anlaşılması daha doğru olur.

Ancak bunu söylerken yapılan bütün değerlendirmelerde Kürtçe'nin diğer lehçelerine değinmeyeceğimiz anlamı çıkmasın. Ayrıca bu sayfada ileriki günlerde Kürtçe'nin diğer lehçeleri ile ilgili yazılar ve değerlendirmeler de yer alacaktır. Kürt dili ile ilgili konularda farklı görüş ve tezleri olan arkadaşlar bu görüş ve tezlerini mektup ve e-mail yoluyla bize iletirlerse, biz bunlara da seve seve yer veririz. Özellike cezaevinde olan arkadaşların bu konudaki katkılarını bekliyoruz.

Bu uzun girişten sonra konumuza geçebiliriz. Kürt dili Ergative-absolutive bir dildir. Bu ne anlama geliyor? Bunu kısaca açıklayalım. Bu tür dillerde geçişli fiillerin öznesi (yani işi yapan kimse) geçişsiz fiillerin öznesi ve geçişli fiillerin nesnesinden farklı ele alınır. Dilin bu özelliğini anlamadan Kürt dilinin özellikle Kuzey lehçelerini (kurmanci- kirmanckî) anlamak oldukça zordur. Dilin bu özelliğinden dolayı Kürtçe'de iki grup zamir vardır:

1- Bükümsüz
2- Bükümlü

Bu durumu şahıs zamirleriyle gösterebiliriz.
Bükümsüz şahıs zamirleri:

Ez, tu, ew, em, hûn, ew

Bükümlü şahıs zamirleri:

Min, te wî/wê, me, we, wan

Kürtçe yarı ergative bir dil olduğu için, geçmiş zamanlarda geçişli fiillerin nesnesi, öznenin yerine geçer. Yani yüklem özneye (işi yapana) göre değil de, işin nesnesine göre çekilir. Tam ergative olan dillerde sadece belli zaman kiplerinde değil de bütün kiplerde geçişli fiillerin öznesi ile geçişsiz fiillerin öznesi birbirinden farklı ele alınır. Kürtçe'de bu durum sadece geçmiş zamanlarla sınırlı olduğu için, yarı-ergative olarak adlandırılır.

Bu özelliğin dilde büküm alma ve cinsiyet eki almakla da ilgisi var. Kürtçe'de geçişli fiillerle kurulan cümlelerin geçmiş zamanlarında özne büküm alır, diğer zamanlarda ise nesne büküm alır. Bir isim veya zamirin erilliği-dişiliği, tekilliği-çoğulluğu bu büküm ekleri yoluyla gösterilir. Büküm alan öznenin fiil üzerinde etkisi kalmaz. Kürtçe'de filller her zaman büküm almayan isim ve zamirlere göre yapılır. Kurmancî'de büküm ekleri şunlardır:

Büküm ekleri:

-ê (dişi), î- (eril), -an

Örnek:

Pirtûkê bîne. (Kitabı getir.)
Hozanî derî vekir. (Hozan kapıyı açtı.)
Em çûn cem karkeran. (İşçilerin yanına gittik.)

Konuyu daha anlaşılır kılmak için belli örnekler vermekte yarar var. Geçişsiz fiillerde herhangi bir sorun olmadığı için, bir örnekle geçebiliriz.

Hatin (gelmek) fiili ile birkaç örnek verelim.
Pelîn ji dibistanê tê. (Pelin okuldan geliyor.)
Pelîn dê ji dibistanê were. (Pelîn okuldan gelecek.)
Pelîn ji dibistanê hat. (Pelîn okuldan geldi.)

Gördüğünüz gibi, cümlenin öznesi olan Pelîn'de herhangi bir değişim söz konusu değil. Özne büküm almadı, fiil de özneye göre çekildi. Tıpkı Türkçe'de olduğu gibi. Ancak dolaylı nesne 'dibistan (okul), önüne edat geldiği için büküm aldı.

Şimdi bir de geçişli fiillere bakalım.
Dîtin (görmek) fiili ile bir cümle kurarsak, değişimi net bir biçimde görebiliriz.
Ez ê Zozanê bibînim. (Ben Zozan'ı göreceğim.)
Ez Zozanê dibînim. (Ben Zozan'ı görüyorum.)
Min Zozan dît. (Ben Zozan'ı gördüm.)

Örneklerde de gördüğümüz gibi Türkçe'de nesne olan 'Zozan' fiil üzerinde hiçbir etkisi yok. Kürtçe'nin geçişsiz fiillerinde olduğu gibi. Fakat geçişli fiillerde durum değişiyor. Gördüğünüz gibi hem öznenin aldığı zamir türü değişti, hem nesne herhangi bir ek almadı, hem de fiil nesneye göre çekim aldı. Bu tür bir cümlede nesnenin yerine kişi zamirlerini koyarsak değişimi çok daha net görebiliriz.

Zozanê ez dîtim. (Zozan beni gördü.)
Zozanê tu dîtî. (Zozan seni gördü.)
Zozanê ew dît. (Zozan onu gördü.)
Zozanê em dîtin. (Zozan bizi gördü.)
Zozanê hûn dîtin. (Zozan sizi gördü.)
Zozanê ew dîtin. (Zozan onları gördü.)

Birde öznenin yerine şahıs zamirlerini koyarak cümleleri yeniden kuralım.
Min Zozan dît. (Ben Zozan'ı gördüm.)
Te Zozan dît. (Sen Zozan'ı gördün.)
Wî Zozan dît. (O (eril) Zozan'ı gördü.)
Wê Zozan dît. (O (dişi) Zozan'ı gördü.
Me Zozan dît. (Biz Zozan'ı gördük.)
We Zozan dît. (Siz Zozan'ı gördünüz.)
Wan Zozan dît. (Onlar Zozan'ı gördü.)

Bu örneklerde de görüldüğü gibi fiil nesne olana 'Zozan'a göre çekildi. Bir not olarak şunu da belirtebiliriz. Büküm almayan özne ve nesnelerin çoğulluğu ve tekilliği fiil yoluyla gösterilir.

Örnek:
Zînê sêv xwar. (Zîn elmayı yedi.)
Zînê sêv xwarin. (Zîn elmaları yedi.)

Bütün bunlardan sonra bunun cinsiyetle olan ilişkisine değinebiliriz. Kürt dilinin Kuzey lehçelerinde (Kurmancî- Kirmanckî) sözcüklerinin cinsiyeti vardır. Fizyolojik olarak cinsiyeti olan varlıkların dışında kalan somut ve soyut varlıklar da bir cinsiyete sahiptirler. Kürtçe varlıklar ya eril ya da dişi olarak kodlanırlar. Ancak cinsiyet büküm ve tamlama yoluyla gösterildiği için Kurmancî'de büküm ve tamlama durumunda olmayan isimler nötür durumda kalırlar.

Örnek:
Tamlama yoluyla cinsiyetin ve çoğulluğun gösterilmesi:</B>

Bavê min ji min re pirtûkek anî. (Babam bana bir kitap getirdi.)
Diya min çû sûkê. (Annem çarşıya gitti.)
Hevalên min hatin serdana min. (Arkadaşlarım ziyaretime geldi.)

Büküm yoluyla cinsiyetin ve çoğulluğun gösterilmesi:

Ez çûm mala Bêrîvanê. (Berivan'ın evine gittim.)
Hogirî derî vekir. (Hogir kapıyı açtı.)
Kedkaran doza mafê xwe kir. (Emekçiler haklarını istediler.)

Canlı olmayan varlıklarda tıpkı canlı varlıklar gibi büküm ve tamlama sırasında cinsiyet takısı alırlar.
Örnek:
Tamlama yoluyla:
Deriyê malê vebû. (Evin kapısı açıldı.)
Mala me pir xweşik e. (Evimiz çok güzel.)

Büküm yoluyla:
Ew ji dibistanê tê.
Gundî arvanê xwe bir aşî.

Ayrıca bunları çoğul olarak göstermek de mümkün değildir. Ancak Kirmanckî'de (dimilkî) bu durum biraz daha farklıdır. Kürtçe'nin bu lehçesi dilin eski yapılarının birçoğunu kendinde koruduğu için, bütün varlıklar ya eril ya da dişidirler. Ayrıca sıfat tamlamaları ve fiiller de cinsiyet takıları alabilirler. Ayrıca üçüncü tekil şahıs 'ew' Kurmancî'de büküm almadığı zaman nötürdür. Fakat Kirmanckî'de o da 'o (eril)' ve 'a (dişi)' biçiminde ikiye ayrılır.

Yukarıda saydığımız özellikler İrani dillerin birçoğunda da yok. Örneğin ergativlik ve cinsiyet özelliği Farsça'da yok. Hatta Kürtçe'nin Soranî lehçesinde de cinsiyet özelliği kalmamış. Bu yüzden çift zamir özelliği de kalmamış, ikinci grup zamirlerin yerini son ek olarak sözcüklere eklenen zamirler almış. Soranî lehçesi ergativlik özelliğini sınırlı bir biçimde bu son ekler aracılığı ile barındırıyor. Bu özellik Kurmancî ve Kirmanckî'de olduğu kadar belirgin değil.

Kürtçe'yi diğer İrani dillerle birlikte Türkçe gibi dillerden ayıran bir diğer özellik ise, fiil kökleriyle ilgili. Bildiğiniz gibi Türkçe'de bir tane fiil kökü bulunmakta ve bu kök emir kipi vermektedir.

Örneğin 'gitmek, yapmak, gelmek, konuşmak' fiillerinin kökü 'git, yap, gel, konuş'tur. Kürtçe'de ise iki fiil kökü buluyor. Geçmiş zaman fiil kökü ve şimdiki zaman fiil kökü. Bu konuyu bir iki örnekle göstererek bu haftaki yazımıza son verebiliriz.

Xwarin, birin, şûştin, kirin...

Geçmiş zaman kökü, mastar eki atıldıktan sonra ortaya çıkar.
Xwar, bir, şûşt, kir...

Şimdiki zaman kökü ise farklıdır. Onu ancak tümden gelim yoluyla bulabiliriz.

Bu fiillerin şimdiki zamanlarını verelim:
Ez di-xw-im. (Yiyorum.)
Ez di-b-im. (Götürüyorum.)
Ez di-şo-m. (Yıkıyorum.)
Ez di-k-im. (Yapıyorum.)
Bu cümlelere baktığımızda 'di-'nın şimdi zaman eki, 'im ve m'nin kişi ekleri olduğunu biliyoruz. Bu durumda söz konusu fiillerin şimdiki zaman kökleri sırasıyla: xwarin 'xw', birin 'b', şûştin 'şo', kirin 'k'olduğu görülüyor. Bu köklerin bir kısmını tüme varım yöntemi ile de bulmak mümkündür, ancak özellikle sade olan fiiller önemli değişiklikler geçirdiği için bu yöntemle kökleri bulmak daha kolaydır. Önümüzdeki hafta bu konuda eksik bıraktığımız konuları işlemek kaydı ile bu haftaki yazımızı sonlandırabiliriz.

Hazırlayan: Sami TAN
  Alıntı ile Cevapla
Kullanıcısına Bu Mesajı için Teşekkür Edenler: 4 Kullanıcı
düşünsel (05 Şubat 2009), Kurdaxan (12 Ekim 2009), suat (04 Şubat 2009), İŞÇİ (04 Şubat 2009)
Cevapla

Etiketler
dilinin, kürt, özellikleri, yapisal, yapısal


Konuyu Toplam 1 Üye okuyor. (0 Kayıtlı üye ve 1 Misafir)
 
Seçenekler
Stil

Benzer Konular
Konu Konuyu Başlatan Forum Cevaplar Son Mesaj
'yeni dönemin' özellikleri Rêber Amed Politik Gündem 0 20 Nisan 2010 21:21
Kürt dilinin standartlaşması.. cengiz Kürt Edebiyatı 0 03 Eylül 2009 22:18
Astim nedir? Ozellikleri Emanet Makaleler 11 13 Haziran 2009 15:18
Kültür ve özellikleri... düşünsel Kültür 0 29 Aralık 2008 21:25
Kelimede Yapı Özellikleri Amed_Dersim Türkçe 0 17 Aralık 2008 17:03

Tüm Zamanlar GMT +2 Olarak Ayarlanmış. Şuanki Zaman: 02:46.

Forum Bilgileri Uyarı
Powered by vBulletin® Version 3.8.7
Copyright ©2000 - 2018, Jelsoft Enterprises Ltd.

Copyright 2008 - 2016
Tema Düzenleme : Enternasyonal Forum

EnternasyonalForum.net sitemizde, forum kullanıcıları 5651 sayılı kanun'un ilgili maddesine ve T.C.K'nın 125. maddesine göre yaptıkları paylaşımlardan sorumludur, kullanıcı bazlı herhangi bir durumdan enternasyonalforum.net sitesi sorumlu değildir. Tüm hukuksal bildirimlerde bulunmak için info@enternasyonalforum.net adresi ile iletişime geçebilirsiniz bu çerçevede, enternasyonalforum.net yönetimi en geç 10 iş günü içerisinde dönüş yapacaktır.